Thracië: Kazanlak – Best of Thracië

De “Verteller van het Oude” heeft een stukje gereden. Speciaal voor u? Nee, alleen voor mijzelf, maar ik wil u er wel deelgenoot van uit laten maken. Ik zit namelijk in Bulgarije, in Kazanlak – even opzoeken s.v.p.- om precies te zijn. In 1944 wordt daar bij het graven van een militaire versterking (!) een Thracisch graf ontdekt. Het zou één van de belangrijkste archeologische ontdekkingen van het land zijn, in 1979 uitgeroepen tot UNESCO werelderfgoed. In de oudheid is het graf waarschijnlijk al geplunderd, er werden weinig spullen tijdens de opgraving aangetroffen. Wat het graf bijzonder maakt zijn de bewaard gebleven wandschilderingen. Het stelt o.a. een echtpaar voor tijdens een begrafenisplechtigheid.
Een smalle gang, leidt naar een ronde, koepelvormig graf. Opgebouwd uit baksteen, hetgeen typisch in deze regio voor de 4^e eeuw voor Chr. is. De Hellenistische periode! Een kleine inscriptie in oud-Grieks geeft aan wie de opdrachtgever en wie de schilder is.
In het graf zijn de overblijfselen van een man en vrouw aangetroffen. Waarschijnlijk Thracische adel.
De schilderingen op de muren in de gang geven het leven van de man weer, hier op aarde, in de hemel en als militair leider.
De schilderingen in het graf laten een getrouwd stel zien, ze pakken elkaars polsen vast en nemen teder afscheid van elkaar. Naast het echtpaar staat een groter figuur met een dienblad. Waarschijnlijk een soort moedergodin die de doden in de “afterlife” begroet. Rondom dit drietal zijn veel mannen en vrouwen afgebeeld. Allemaal om het leven in het hiernamaals zo aangenaam mogelijk te maken. Het betreft arbeider, muzikanten bedienden etc..
Er zijn maar weinig schilderingen in Thracische graven overgebleven, dat maakt deze in Kazanlak zo speciaal. Na opening van het graf en daarmede het openstellen voor het publiek, begon het schilderwerk er onder te lijden. Dat deed de autoriteiten ertoe besluiten het graf weer te sluiten. Doordat de pigment samenstelling van de schilderingen niet bekend is, kan men deze ook niet restaureren.
Gelukkig heeft men een zeer getrouwe kopie van het geheel gemaakt. En deze heb ik vandaag bezocht. Was het de 2800 km reis waard vraagt u zich misschien af?
Jazeker! Ik ben zwaar onder de indruk van de kwaliteit.
Het graf bevindt zich in een necropolis van meer dan 1000 graven. Morgen nog maar eens een paar bezoeken!

Thracië: Kazanlak – Een gouden masker

Toen ik onlangs de tentoonstelling in Assen bezocht over de Daciërs, wist ik al dat ik naar Thracië zou gaan. Een beetje verwarrend misschien voor u? De eerste groep woonde in wat nu Roemenië heet en de andere in Bulgarije. Zijn ze ‘familie” van elkaar? Het antwoord daarop is bevestigend, beiden hebben in het volk van de Geten gemeenschappelijke voorouders. Pas de laatste dertig jaar zijn archeologen in Bulgarije met veel enthousiasme en kundigheid de restanten van hun verdwenen cultuur bloot aan het leggen.
Als eerste is men begonnen met het opgraven van de Necropolissen der rijken. In het landschap zijn deze enorme grafheuvels -soms tempels- gemakkelijk te herkennen. Over de bouwwerken zijn enorme hoeveelheden aarde en stenen gelegd, zodat ze er nu uitzien als enorme tumuli. De Bulgaren zijn trots op hun voorouders, kosten nog moeite zijn gespaard om deze plaatsen voor het publiek open te stellen. De modernste klimatologische middelen zorgen voor de juiste omstandigheden.
Vele bijzondere vondsten werden gedaan, één daarvan zag ik in het museum van Kazanlak. Een massief gouden masker, het deed mij onmiddellijk denken aan het Myceens dodenmasker. Vermoedelijk is het een phiale, een drinkkop. Op de Balkan zijn er tien ontdekt, altijd waren ze door bladgoud opgesmukt. De in Kazanlak tentoongestelde weegt 675 gram en is dus van puur goud.
De afgebeelde mannen op een phiale hebben meestal een dode uitdrukking, lijkenstijfheid. Deze ziet er wat “levendiger” uit. Er kan niet veel wijn in. Wat het doel dan ook is, het blijft voor mij een raadsel. “Ritueel”, zoals een archeoloog dan vaak zegt. Zou heel goed mogelijk kunnen zijn!
Het verhaal van de opgraving is eigenlijk veel bijzonderder. Ze werd gevonden in 2004 in een niet geplunderde (!) Thracische sarcofaag. Deze lag ook onder een enorme berg zand en stenen. Het ontbrak de begraven rijke man aan niets, complete wapenuitrustingen -inclusief speren en 144 bronzen pijlpunten-, zilveren vazen, keramische -uit Griekenland afkomstige- vazen, een massief gouden ring met afbeelding, gouden armbanden etc., waren met hem begraven. Veel is intentioneel gebroken.
Zelfs de botten van de man! Op de plaats waar het hoofd moest zitten, lag het masker. Geen spoor van het hoofd. Probeer hier de bedoeling maar eens van te achterhalen. Fantaseren kan ook leuk zijn!
En wat het goud betreft, de Thraciërs zijn minstens zo bedreven in het bewerken ervan dan hun familieleden.

Willekeurig museum – verrassende artefacten (1)

De foto is waardeloos, de objecten niet!
Hier in Bulgarije is alles anders, de levensstandaard, de natuur, de vriendelijkheid van de mensen, de rijke geschiedenis. Ik ben hier nog maar kort, toch heeft het land mijn hart al gestolen. Neem nu de prehistorie – de tijd waarin mensen geen geschreven boodschappen nalieten-, de tijd waarin ik het meest geïnteresseerd ben. In Nederland graven we  nauwelijks vergankelijk materiaal op. Hier in Bulgarije -nota bene in een willekeurig museum- sta ik ineens oog in oog met houten en -in het geval van de foto- benen gebruiksvoorwerpen van onze voorouders. Van theelepel (qua formaat) tot soeplepel! Of misschien wel van mesje tot mes!
Bijzonder? Ja, temeer omdat ze dateren uit 6000 v. Chr.! In Nederland zitten we dan nog in het tijdperk van de rondtrekkende jagers en verzamelaars. Hier waren al dorpen! Mensen verbouwden graan en hielden vee. Langzamerhand zou deze revolutie zich over heel Europa verspreiden. Ontstaan is ze elders, maar daarover een andere keer meer.
Wat zouden ze ermee gegeten hebben en hoe zou het smaken?

Willekeurig museum – verrassende artefacten (2)

Grote voorraadpotten, wie kent ze niet. In de kelder van mijn grootmoeder stonden ze, toen ik een oude boerderij overnam bleken ze ook daar nog aanwezig. Voor de inmaak van diverse producten. Nog geen koelkast ten tijde van mijn voorouders. Dat gold natuurlijk ook voor de (pre)historie. Maar mensen waren vindingrijk, bederfelijke waar werd op verschillende manieren bewaard. In koudere streken weten we dat geschoten wild onder water bewaard werd. Diverse culturen kenden ijskelders. Voedsel werd ook gerookt om het langer te bewaren. Zomaar drie voorbeelden, er zijn er veel meer.
Grieken -en hen die het van de Grieken afkeken- gebruikten enorme voorraadpotten die ze in de grond begroeven. Tijdens mijn reizen kwam ik ze veelvuldig tegen. Maximaal twee meter hoog, 1 meter (of meer) in doorsnede op het breedste punt. Vaak gemaakt van roodgebakken klei met zware magering. Een enorme klus dat vaak eindigde in breuk.
Deze kostbare vazen zonder versiering werden soms tot de kraag toe in de grond gezet. Alles koeler dan het mediterrane klimaat bovengronds. Op de foto ziet u een reparatie of zelfs meerdere. Daartoe werden twee gaten geboord, één in het afgebroken deel en de andere in nog originele deel. Vervolgens werd door middel van een loodverbinding de stukken weer aan elkaar gezet.
Recycling in de oudheid.

Thracië: Verteller geweigerd

Een lezer van mijn stukjes vond mijn toon vaak te optimistisch. “Gaat er nooit iets fout, je lijkt ook wel altijd alles te kunnen vinden!”
Met andere woorden; “Verteller van het Oude” vertel ook eens van dingen die op archeologisch gebied niet zo goed gaan.
Nou, zo moeilijk is dat ook weer niet. Vandaag nog zoiets beleefd!
Ik was extra vroeg vertrokken vanochtend, ik wilde naar Svesjtari om daar een belangrijke en wonderschone tombe van een leider der Geten -een stam der Thraciërs- te bezoeken. Vervolgens doorrijden naar de Zwarte Zee en daar lekker gaan badderen. Mijn TomTom gaf aan dat het een afstand van 300 kilometer in totaal zou zijn. Een reistijd van zes (!!) uur.

Onderweg zakte mijn benzinemeter naar een alarmerend niveau, gauw op zoek naar navulling. Helaas op zondag zijn veel pompen dicht en die wel open waren accepteerden geen creditcard of euro’s. Uiteindelijk heb ik mijn weinige Bulgaarse geld -de Lev- moeten spenderen.
Svesjtari werd gehaald. De tumuli  lagen aanlokkelijk dichtbij, mijn stemming werd nog beter dan zij de laatste tijd al is.
Nog even snel naar de receptie, ticket kopen en daar gaan we dan.
Ondanks mijn innemende glimlach bleven de drie veel te dikke vrouwen erg nors kijken. Mijn groet werd nauwelijks beantwoord. Binnenin de ruimte was het bijna dertig graden en toch had iedereen een jas aan. Ongelooflijk. Er werd direct gewezen op de te betalen bedragen, afhankelijk van het aantal te bezoeken tumuli. Helaas, geen Lev meer op zak. Dan maar creditcard. “He”, luidde het antwoord. Uitspraak: “Naj”. Creditcard: ”He”. Wisselen: “He”. Wegwezen mannetje, leken de blikken me willen zeggen.
Dat heb ik dan maar gedaan ook. Ballend als een stekker. Geen van de navolgende dorpen had een bank, diverse mensen heb ik aangesproken om te wisselen. Maar blijkbaar is de euro nog niet zo in trek.
Dus, beste lezers, vertrok ik met de pest in naar de kust. Makkelijk wisselen daar, maar drie uur terugreizen ga ik niet doen. Er is hier nog zoveel moois te zien.
Eerst even een duik in de Zwarte Zee!! Het leven is zo gek nog niet!

Bulgaars hunebed

Tussen Hlyabovo en Sakartsi -het zegt u hoogstwaarschijnlijk niets- zijn twaalf dolmen te vinden die veel overeenkomsten vertonen met onze geliefde hunebedden. De datering verschilt echter nogal. De Bulgaarse dateren uit de 10^e t/m 5^e eeuw voor Christus. Aanzienlijk jonger dus dan de 3400 v. chr. in ons land.
De grootste en mooiste bevindt zich na mijn mening nabij een ravijn tussen Hlyabovo en Bulgarska Polyana. Makkelijk te vinden want tussen de beide plaatsen is maar één weg, bovendien is de dolmen prima bewegwijzerd. Hetgeen niet geldt voor de anderen in de buurt, dat is echt speurwerk.
Ze is in 1970 opgegraven. Onder een tien (!) meter hoge dekheuvel kwam een vrijwel gaaf “hunebed” tevoorschijn. Het bijzondere was dat alle dekstenen nog op hun plaats lagen. Bovendien werd er niet één, maar twee dolmen ontdaan van de beschermende heuvel. De twee lagen ook nog eens tegen elkaar. De beide dolmen hebben elk twee kamers. Het geheel is voorzien van een monumentale façade (?).
In het grootste van de twee  zijn voor het eerst in Bulgarije menselijke resten gevonden. In geen van de andere dolmen die het land rijk is dat tot nog toe het geval.  Aan de hand van de opgegraven vondsten worden de “hunebedden” in de 8/9^e eeuw v. chr. gedateerd.
Afgezien van de schoonheid van het hedentendaags geraamte -weer een overeenkomst- vraag ik u aandacht voor wel een bijzonder fenomeen, nl. de “gaten” tussen de diverse kamers. Zorgvuldig uitgehouwen, min of meer dezelfde grootte en ovaal van vorm. Een sluitend antwoord hiervoor heeft men nog niet kunnen vinden, mede omdat het dolmen onderzoek in Bulgarije min of meer in de kinderschoenen staat. Er wordt gesproken over zielegaten, de ziel van de overledene zou erdoor het graf moeten kunnen verlaten. Lijkt me een moderne interpretatie zonder bewijs, maar het zou zomaar kunnen. Op de website van het hunebedmuseum wordt gesproken over patrijspoort.
Persoonlijk lijkt mij dat de façade oorspronkelijk ook een dolmen geweest is. De gaten zouden dan bedoeld kunnen zijn om de doden onderling contact te laten houden.
Ja,ja, ik weet het. Speculatie!
Alle door mij bezochte dolmen hadden “gaten”.
Bulgarije is begonnen met het promoten van haar dolmen, bezoek haar website een keertje. Misschien wordt u, net als ik, ook enthousiast!
Bij het verlaten van de site viel mijn oog ineens op een napjessteen. De schok was groot, weer een overeenkomst. Op diverse Drentse hunbedden zijn ook napjes aangetroffen. Gebruikt als vijzel of bij rituele offerandes bij de doden? Weer zo’n mysterie.

Thracië: Strenge man

De vorige keer dat ik Kazanlak was, heb ik veel graven van Thracische heersers bezocht. De een nog mooier dan de andere. Op mijn terugreis naar huis kwam ik er weer langs, mezelf herinnerend dat één van de graven aan mijn aandacht was ontsnapt. Dat kon natuurlijk niet.
De Kosmatka tumulus was snel gevonden, binnenin een graf waardig voor een koning. In dit geval Seuthes III. De stichter van de Thracische hoofdstad Seuthopolis. De toewijzing van het graf aan Seuthes gebeurde omdat zijn naam op diverse voorwerpen is teruggevonden. Bijvoorbeeld op de wapenuitrusting.
Maar het meest tot de verbeelding sprekend is het bronzen hoofd dat toegeschreven wordt aan de koning. Vierde eeuw voor Christus moet zich wel realiseren!
Op het internet heb ik een filmpje gevonden, een wonder dat er geen beschadiging aan het hoofd zit. Het filmpje gaat over de vondst.
In het graf staat een prachtige kopie!

Kamenna Svatba

Onderweg naar mijn volgende Bulgaarse bestemming, kwam ik een bord tegen met twee recht opstaande megalieten en daaroverheen een platte deksteen. Overduidelijk een dolmen, zou je zeggen. Gierende remmen, scherpe bocht naar rechts en vol gas door! Het enthousiasme steeg naar het kookpunt. De weg werd slechter en verkeer was er behalve mijn scheurende VW-busje niet. Aangekomen bij de kleine parkeerplaats maakte ik een verkoper van toeristische artikelen wakker.
Hij had wat mij betreft beter kunnen doorslapen, dat zal hij ook wel gedacht hebben toen ik al groetend vertrok naar “mijn” dolmen. Driehonderd meter steil klimmen, ze geven er in dit bergachtig land echt niet om, er ontwaarde voor mijn ogen een ander schouwspel dan ik had verwacht. Mijn mond viel open, niet alleen van verbazing maar ook van bewondering. Een witte formatie met grillige vormen doemde op. Nog nooit gezien, zeker geen krijt, pilaren van zout (?),
Gelukkig bracht het internet uitkomst. Veertig miljoen jaar geleden onder water ontstaan door vulkanische activiteit. De vrijgekomen magma stolde ogenblikkelijk, de kristallen kleuren het gesteente wit. Zouden er helemaal geen kristallen inzitten, doordat de magma nog sneller stolde, dan zou obsidiaan gevormd zijn.
Zoals zo vaak ontstaat er een volksverhaal. Ze is te leuk -eigenlijk te triest- om u te onthouden. De eer komt het vertaalprogramma van Wikipedia toe.

Een lokale jongen werd verliefd op een meisje uit een naburig dorp. Alleen haar blauwe ogen schenen door haar gesluierde gezicht, dat niemand had gezien. De jongeman was verbijsterd door de mooie ogen van het meisje. Toen ging zijn vader naar het dorp en slaagde erin haar te kopen voor een pot vol munten. Er vond een grote bruiloft plaats en de stoet met het meisje ging naar Zimzelen. Plots blies er een wind, blies de hoofddoek weg en onthulde het gezicht van de bruid.
Haar schoonvader was sprakeloos van haar schoonheid. Boze gedachten gingen door zijn hoofd. Toen gebeurde er iets vreselijks. De hele bruiloft was in een oogwenk versteend. Alleen de bruidegom bleef over, verdoofd van verdriet en afschuw. Hij vroeg de wind om hem ook te verstenen. Zijn pleidooi werd gehoord. Aan zijn voeten bleef alleen de kleine plas gevormd door zijn tranen, die vandaag bestaat.

Tegenwoordig is het een populaire plek om trouwfoto’s te nemen. Bij gebrek aan een bruid, heb ik maar een selfie genomen!

(Verhalen eerder gepubliceerd in 2024 in “Nieuws van de Verteller”)
Klik hier voor meer verhalen van de Verteller van het Oude en zijn reizen/vondsten.